Türk Promethe’ler
Cumhuriyet’in Öğrencileri Avrupa’da
Gazeteci Kansu Şarman’ın derlediği ‘Türk Promethe’ler – Cumhuriyet’in Öğrencileri Avrupa’da’ adlı kitap geçen yıl Mart ayında yayınlandı. Kitabı Profesör Dr. Yavuz Odabaşı ağabeyimizin uyarısını alır almaz, yayınından hemen birkaç hafta sonra edinmiş fakat araya giren başka kitaplar sebebiyle bütünüyle okumayı bugüne kadar geciktirmiştim. Hata yapmışım! Çok sayıda fotoğrafa da yer veren kitap esasen bir bakıma bizim hikâyemizi; 1925 – 1945 arasında devlet bursuyla Avrupa ülkelerine tahsile gönderilen 1416’lı ağabeylerimizin, ablalarımızın hikâyelerini anlatıyor. Hem de son derece sürükleyici bir biçimde…
Tamamı 303 sayfa olan kitabın 59. sayfasına kadarki “Batı’dan Işık Taşıdılar”, “Türkiye’nin Entelektüel Kaymağı”, “Osmanlı Döneminde Avrupa’da Eğitim”, “Yeni Türkiye İçin Yeni Nesil”, “Avrupa Öğrencisi Yola Çıkıyor”, “İktisadi devlet Kurumları’nın Öğrencileri”, “Avrupa Öğrencisi Uygulaması Tartışmaları”, “Maarif Vekili Mustafa Necati’nin Mektubu” ve “İki Bakan: Mustafa Necati ve Hasan Ali Yücel” adlı bölümlerinde, devlet bursuyla yurt dışına öğrenci gönderilmesinin sebepleri ve ülkeye sağladığı katkının boyutlarını değerlendiriyor. Okurken ürperiyorsunuz: Cumhuriyeti kuranların arasında 1416’lıların ne büyük yeri olduğunu bir kez daha anladığınız için! Daha da önemlisi o zamanlar bugün artık sanırım maalesef yitirdiğimiz olağanüstü bir heyecan üstünüze yayıldığı için… Cumhuriyetin kuruluş yıllarında yaşayabilmeyi şahsen çok isterdim. Kitabı okurken bu her zamanki hissimi daha kuvvetle duyumsadım. O yıllar, toplumun belki de tümünün ama aydınların muhakkak yaşadığı olağanüstü kuruluş heyecanının doruğa eriştiği yıllarmış. Bu heyecanı öğrenci kafilelerinden birinin yurt dışına gönderilmesi vesilesiyle Atatürk’ün yayınladığı mesajın şu cümlesinde dahi görmek mümkün: “Sizi bir kıvılcım olarak gönderiyorum, volkan olup dönünüz!”. Kitaptaki hatıralarda bu durumun yansımalarını bütünüyle görüyorsunuz. Gidenler Atatürk’ün bu emrini yerine getiriyorlar. Öyle ki Türkiye’de akademinin, sanatın ve ve ekonomik kalkınmanın en önde gelen neferleri arasında çok sayıda 1416’lı var. Kitabın 59. sayfasından sonra Afet İnan’ın, Hıfzı Veldet Velidedeoğlu’nun, Adnan Saygun’un, Enver Ziya Karal’ın, Ekrem Akurgal’ın, Cahit Sıtkı Tarancı’nın, Cahit Arf’ın, Macit Gökberk’in, Mahir Canova’nın da aralarında bulunduğu kırk 1416’lının hatıralarına yer veriliyor. Kitapta yer verilen hatıralar sadece öğrencilik yaşantılarından ibaret değil elbette. Aynı zamanda 1920’lerin, 30’ların ve 40’ların Türkiye’sinden ve dünyasından çarpıcı kesitler de gözünüzün önüne geliyor. Bu kitabı henüz okumamış olan tüm 1416’lılar mutlaka okumalılar!
Bir de kitabın daha yakın zamanlara dair bir benzerinin hazırlanması gerekiyor. Bundan birkaç yıl önce de grubumuza böyle bir derlemeyi birlikte hazırlamayı önermiştim; olmadı. Dilerim Kansu Şarman bunu bizim yerimize yapar. Bu tür bir hatırat derlemesi sanıyorum sadece devlet bursu ile yurt dışına öğrenci gönderilmesi uygulamasının ülkemize neler kazandırdığını değerlendirebilmek bakımından değil aynı zamanda Türkiye’deki çarpıcı dönüşümün ipuçlarını ortaya koyabilmek bakımından da faydalı olacaktır. Örneğin çok sayıda adam yetiştiren Etibank ve Sümerbank’ın tarihe maloluşlarının sembolize ettiği dönüşümü…